Articles, Society

De droom van Poetin

Rusland is gastheer van de Olympische Spelen. Het was de ultieme droom van Poetin, ten koste van alles. Naar schatting zijn zo’n tienduizend mensen hun huis uitgezet om het Olympische dorp te kunnen bouwen. En er is meer aan de hand.

Ze is boos, wanhopig en verdrietig door de uitzichtloze situatie. Olga is haar huis uitgezet door de Russische overheid omdat die de grond waar haar huis stond nodig had voor de bouw van een ijspiste. Nu woont ze in een kleine villa waar ze elke maand 1800 euro aan hypotheekkosten voor betaalt. Ontzettend veel geld voor een vrouw die haar inkomen verdient met het onderdak bieden aan en voeden van enkele arbeidsmigranten. Arbeiders die vaak niet worden uitbetaald door de corrupte aannemers van de Olympische bouwprojecten. Dit is het verhaal van Sotsji. Welkom in Rusland.
Olga is een van de lokale bewoners die haar verhaal vertelt in de documentaire Poetins Olympische droom. Poetins droom komt deze week uit: Rusland is gastheer van de Olympische Winterspelen. Het podium is Sotjsi, de enige plek in Rusland met een subtropisch klimaat. Afgelopen jaren was er al veel kritiek op de keuze voor deze plek waar geen sneeuwzekerheid is. Afgelopen juli stonden de kranten vol met verontwaardigde reacties op de nieuwe anti-homowetgeving die Poetin door het Kremlin had geloodst. Mensenrechtenorganisaties riepen daarna op tot een boycot van de Spelen. Maar er is nog zo veel meer aan de hand.
Bijvoorbeeld de situatie van Olga en haar buren uit het berggebied rondom Sotsji waar het Olympische dorp is verrezen. Naar schatting zijn hiervoor zo’n tienduizend mensen hun huis uitgezet. Sommigen kwamen terecht in appartementen in de stad. Anderen werden zonder pardon op straat gezet. Schrijver Arnold van Bruggen en fotograaf Rob Hornstra reisden tussen 2007 en 2013 meerdere keren naar Sotsji en omgeving om het gebied in kaart te brengen. Ze doen verslag in een rondreizende tentoonstelling The Sochi Project. Van Bruggen: “Op de plek van het Olympische dorp woonden de armste mensen van Sotsji. Zij leefden in zelfgebouwde huisjes en boerden op een stukje grond. Allemaal ongedocumenteerd. Zij zijn op straat gezet en moeten ergens anders helemaal opnieuw beginnen. Zonder hulp van de staat.”

Veel gebouwd
Het is tekenend voor de rechteloosheid in Rusland waar aannemers van hebben geprofiteerd. Sotsji, eeuwenlang een subtropische badplaats, was helemaal niet voorbereid op een toekomst als luxe wintersportbestemming. Alle voorzieningen moesten in zes jaar tijd uit de grond worden gestampt. Van Bruggen: “Als er zo krankzinnig veel gebouwd moet worden in zo’n korte tijd, dan kan dat alleen als er geen rechtsstaat is. De aannemers konden daardoor makkelijk over alle bezwaren en protesten heen walsen.”
Dat is dan ook gebeurd. Niet alleen protesten van inwoners tegen grondonteigening werden zonder pardon neergeslagen, ook demonstraties tegen bouwprojecten op de kwetsbare en beschermde bergen van Sotsji. De moerassige grond in de bergen is helemaal niet geschikt om op te bouwen. De bewoners stonden er dan ook niet van te kijken toen de skischans meerdere keren verzakte door aardverschuivingen. Bij iedere tegenslag kwam er een nieuw plan en gingen de schoppen weer de aarde in.
Diezelfde rechteloosheid is de bron van de slechte arbeidsomstandigheden van de arbeiders. De meeste stadions zijn gebouwd door migranten uit voormalige Sovjetstaten. Jarenlang werkten zij zich in het zweet voor een schamel salaris. Als ze überhaupt uitbetaald kregen. Hans Pool, producent van Poetins Olympische droom: “De arbeiders werden als slaven behandeld. Paspoorten werden ingenomen en ze kregen soms drie, vier maanden niet betaald. Protesteerden ze, dan werden ze ontslagen. Voor hen tien anderen die wel wilden werken.” Van Bruggen vult aan: “Als de arbeiders bij het uitzendbureau gingen vragen hoe het met het salaris zat, bleek het niet meer te bestaan. Ze hadden het geld opgestreken en waren vertrokken. Zo gaat dat daar.”

Corruptie
De grootschalige corruptie verklaart de megalomane kosten van deze spelen. In de documentaires Poetins Olympische droom en Poetins spelen van de Rus Alexander Gentelev wordt geschat dat de Spelen eind 2013 al zo’n vijftig miljard dollar kostte. En toen was het nog niet eens af. Een bizar hoog bedrag in vergelijking met de gemiddeld kosten van Winterspelen – rond de twee miljard dollar – en de duurste Zomerspelen ooit in Beijing (2008), ongeveer €27 miljard. Van Bruggen: “Lokale inwoners en betrokkenen schatten dat ongeveer de helft van het geld in de zakken van de overheid en aannemers is verdwenen.” Zo werkt dat in Rusland volgens Pool: de bovenste laag van de samenleving profiteert, de onderste laag betaalt de rekening.
Terugkijkend op voorgaande grote sportevenementen is dit geen verrassend verhaal. Ook in Zuid-Afrika (Wereldkampioenschap voetbal 2010) en Beijing werden tienduizenden mensen ongegeneerd hun huizen uitgezet zonder of met minimale compensatie. Ook uit Brazilië (wk voetbal 2014) en Qatar (wk voetbal 2022) komen regelmatig berichten over slechte arbeidsomstandigheden en slachtoffers hiervan. “Natuurlijk is dat verschrikkelijk”, zegt Marjan Olfers, hoogleraar sport en recht. “Maar er zijn maar weinig landen met dezelfde ideeën hierover als wij in het westen. Hoe naar ook, dit soort dingen gebeuren daar iedere dag. Pas als er internationale sportevenementen plaatsvinden, hebben wij er ineens oog voor. Dat is heel goed. Maar helaas merk je vaak dat als het evenement eenmaal is begonnen, journalisten toch vooral geïnteresseerd zijn in de prestaties. Berichten over mensenrechtenschendingen verdwijnen dan langzaam naar de achtergrond.”
Hoe afschuwelijk deze gang van zaken ook is, volgens Olfers kan het Olympisch Comité daar op dit moment weinig aan doen. “Het comité heeft mensenrechten hoog in het vaandel staan, maar de regels hebben alleen betrekking op de Olympische Spelen. Willen ze dit soort praktijken aanpakken, dan zouden ze richtlijnen kunnen opstellen waar het organiserende land zich aan moet houden tijdens de bouw. Dat zou goed zijn. Negatieve berichten schaden niet alleen het imago van het land, maar ook dat van de Spelen.”
Toch is dat geen reden om het niet te willen organiseren. De waarde van zo’n groot sportevenement is enorm voor een land. “Een land kan laten zien waar het goed in is en hoe mooi het is”, legt Olfers uit. “Sportevenementen zijn de ideale plek om te netwerken voor bedrijven en politici. De economische en politieke belangen zijn enorm.”

Arme boeren
Maar hoe zit het met de mensen die direct geraakt worden. De arme boeren in Rusland, bewoners van gesloopte sloppenwijken in Zuid-Afrika of Brazilië, profiteren zij van de spelen? Olfers: “Er zijn geruchten dat de arme bevolkingsgroep er nauwelijks van profiteert. Ze krijgen bijvoorbeeld niet eens toegangskaartjes. Maar bijvoorbeeld Barcelona trekt sinds de Olympische spelen in 1992 veel meer toeristen. De lokale bevolking kan daarvan profiteren.”
Wat de getroffen inwoners van Sotsji aan de Spelen hebben, moeten we dus maar afwachten. Maar volgens Van Bruggen heeft het in ieder geval één voordeel: “Sotsji is enorm gemoderniseerd. Er zijn nu mooie hotels, hippe cafés en goede restaurants. Tegelijkertijd zie je dat er veel speculatiebouw is omdat de grondprijzen enorm zijn gestegen. Inwoners zijn bang dat het uiteindelijk een enorme bubbel blijkt te zijn. Dat ze achterblijven met een verwoeste stad waar geen toerist meer op afkomt.”
Want Sotsji blijft een onzeker gebied. Mede door de ligging: het Olympische dorp ligt op steenworpafstand van de grens tussen Rusland en Georgië. Het arme en gewelddadige achterland van het voormalig Sovjetgebied waar het ook nu nog vaak onrustig is. Pool: “Het zou mij niet verbazen als er een terroristische aanslag wordt georganiseerd.”
Een subtropisch klimaat, dubieuze bouwpraktijken, miljoenen corruptiegelden en onschuldige slachtoffers. Waarom komt de hele wereld dan toch samen in Sotsji? Allemaal dankzij Poetin. De Spelen zijn zijn prestigeproject in het jaar waarin hij zijn vijftienjarige jubileum viert. Hij zal er persoonlijk voor zorgen dat het een spektakel wordt. Olfers: “Wat je ook van Poetin vindt, hij heeft er wel voor gezorgd dat Russen trots zijn op hun land. De Spelen versterken dit. Rusland telt weer mee.”

www.thesochiproject.org